Kajian Makrofit Akuatik Di Kawasan Sawah Padi

Kampung Sedaka, Yan, Kedah - Zunuraini Binti Ramli

 

ULASAN KEPUSTAKAAN

2.1           Pengenalan makrofit akuatik

Tumbuhan akuatik sukar untuk ditakrifkan dengan tepat. Makrofit akuatik boleh didefinisikan sebagai tumbuhan makroskopik yang hidup atau sekurang-kurangnya memulakan kitaran hidup di jasad air. Takrifan ini bukan sahaja digunakan untuk tumbuhan vaskular tetapi juga merangkumi spesies alga besar, spesies lumut dan spesies paku pakis (Ahmad & Ahmad Badri 1994). Kebanyakan tumbuhan akuatik hidup dengan keseluruhan jasadnya tenggelam di dalam air atau terapung di atas air. Sesetengah tumbuhan yang mempunyai akar di dasar menghasilkan daun terapung atau mengeluarkan bunganya ke permukaan air (Muhlberg 1982). Tumbuhan ini boleh dibahagikan kepada empat divisi iaitu Charophyta, Bryophyta, Pteridophyta dan Spermatophyta (Cook et al. 1974). Tumbuhan akuatik didapati tumbuh secara berterusan atau bermusim di jasad air seperti sawah padi dan tali air.

Menurut Tjitrosemito (1984), tumbuhan akuatik merupakan rumpai yang hidup di persekitaran akuatik termasuk kawasan sawah padi, sungai, tasik dan saliran. Seperti yang diketahui umum, air merupakan faktor penting bagi semua hidupan. Dengan itu, tidak hairanlah jika pelbagai hidupan muncul di persekitaran yang lembap atau berair. Tumbuhan ini banyak terdapat di negara ini terutama di kawasan yang berair tenang atau bergerak perlahan dan juga di kawasan yang berhampiran dengannya (Ahmad Azly 1988).

Faktor kedalaman dan arus air memainkan peranan penting dalam mempengaruhi kepelbagaian tumbuhan akuatik di sesuatu kawasan (Sculthorpe 1985). Menurut Aston (1973), taburan sesuatu spesies tumbuhan akuatik merupakan ciri penting dalam pengelasan. Perkara ini boleh dikenalpasti melalui satu hubungkait antara spesies itu dengan persekitarannya seperti interaksi antara spesies, keadaan aliran air dan faktor fizikal contohnya suhu, keamatan cahaya dan  kandungan oksigen. Bagi tumbuhan akuatik, pertumbuhannya dipengaruhi oleh iklim dan kesesuaian sesuatu habitat. Sejarah famili tumbuhan tersebut, evolusi dan keupayaan menyebar akan mempengaruhi tempat dan saiz kawasan pertumbuhannya (Muhlberg 1982).

Makrofit akuatik memainkan peranan penting dalam ekosistem akuatik. Tumbuhan ini menyediakan makanan, tempat perlindungan dan menjadi habitat kepada pelbagai organisma secara langsung atau tidak langsung. Kebanyakan tumbuhan ini turut menjadi sumber makanan, bahan mentah untuk proses industri, bahan pembinaan dan sebagai baja dalam pertanian.

Tumbuhan akuatik menyerap mineral terlarut dan menghasilkan air yang kaya dengan oksigen melalui proses fotosintesis. Sesetengah tumbuhan akuatik seperti Eichornia crassipes dan Ceratophyllum demersum dipercayai berupaya menyerap bahan organik atau bahan bukan organik. Keadaan ini memberikan manfaat kepada manusia kerana tumbuhan ini boleh mengekalkan kebersihan air dan membantu dalam merawat air yang tercemar. Walaubagaimanapun pertumbuhan makrofit akuatik yang tidak terkawal dalam sesuatu jasad air boleh mengganggu  sistem saliran, aktiviti pelayaran, mengurangkan hasil ikan dan tanaman selain menjadi vektor yang mengancam manusia, haiwan dan tanaman (Cook et al.1974). Jika tumbuhan ini tumbuh terlalu banyak dalam sawah padi, ia boleh mengakibatkan penyakit padi dan serangan serangga perosak. Terdapat banyak laporan menunjukkan bahawa rumpai boleh menjadi perumah kepada serangga perosak dan agen penyakit kepada tanaman (Srivasta & Saxena 1967). 

Terdapat dua kekunci utama dalam pengelasan makrofit akuatik. Pertama  ialah kekunci famili yang berpandukan kepada struktur pembiakan dan kekunci kedua ialah kekunci genus yang berdasarkan ciri-ciri taksonomi atau lebih mudah berpandukan ciri-ciri vegetatif.

Tumbuhan akuatik boleh membiak melalui biji benih atau secara vegetatif di persekitaran semulajadi. Dalam pembiakan seksual iaitu melalui penghasilan biji benih, semua bunga tumbuhan akuatik termasuk spesies yang tenggelam akan timbul dan terapung di atas permukaan air untuk disebarkan. Bunga ini akan terubahsuai supaya boleh beradaptasi dengan persekitaran sehingga berlakunya pendebungaan. Tetapi kebanyakan tumbuhan akuatik menjalani pembiakan vegetatif kerana lebih sesuai dengan keadaan persekitarannya (Riemer 1984).

Pembiakan vegetatif yang dimaksudkan ialah penghasilan batang rayap, rizom, ubi dan umbisi. Makrofit akuatik boleh dibahagikan kepada empat kumpulan utama berdasarkan cara perlekapannya pada substrat (Arber 1920). Empat kumpulan itu ialah makrofit terapung, makrofit daun terapung, makrofit tenggelam dan makrofit muncul.

 

2.1    Jenis makrofit akuatik

2.1.1   Makrofit muncul

Makrofit muncul merupakan tumbuhan yang mempunyai akar dan bahagian dasarnya tumbuh di bawah permukaan air atau tanah yang lembap. Batang, bunga dan daunnya muncul di permukaan air untuk mendapatkan oksigen dan karbon dioksida. Di antara makrofit muncul yang boleh dijumpai di sawah padi ialah Cyperus digitatus, Elaeocharis variegata dan Scirpus grossus.

 

2.1.2  Makrofit tenggelam

Makrofit tenggelam ialah tumbuhan yang sepanjang hayatnya hidup tenggelam di dalam air dengan keseluruhan jasadnya berada di bawah permukaan air. Tumbuhan ini melekap pada substrat dan bahagian vegetatifnya tidak mencecah permukaan air. Bagi sesetengah tumbuhan ini, bunganya muncul di permukaan air. Tumbuhan tenggelam mendapat bekalan oksigen dan karbon dioksida daripada air di sekelilingnya (Ahmad & Ahmad Badri 1994). Akar tumbuhan ini memainkan peranan penting dalam penyerapan nutrien dan pelekapan pada substrat. Makrofit tenggelam yang biasa ditemui di Malaysia ialah Hydrilla verticillata dan Blyxa echinosperma.

 

2.1.3  Makrofit terapung

Makrofit terapung hidup terapung dengan keseluruhan jasadnya berada di bahagian atas air. Sekiranya mempunyai akar, akarnya hanya terjuntai di dalam jasad air dan tidak mencengkam bahagian dasar. Fungsi akar ialah menyerap air dan unsur-unsur terlarut.

Antara makrofit terapung yang biasa ditemui di kawasan sawah padi ialah Eichhornia crassipes, Lemna minor dan Salvinia natans. Sebahagian tumbuhan dalam kumpulan ini merupakan antara rumpai yang mendatangkan masalah kepada dunia (Riemer 1984).

Salah satu spesies makrofit terapung yang sering mendatangkan masalah ialah keladi bunting (Eichhornia crassipes). Apabila tumbuhan ini berjaya mendominasi sesuatu kawasan dan membiak dengan banyak, ia boleh menyekat pengaliran air seperti di kawasan tali air dan terusan.

 

2.1.4  Makrofit daun terapung

Makrofit daun terapung mempunyai daun yang terapung di atas permukaan air tetapi akarnya melekap pada substrat. Daunnya disokong oleh petiol contohnya teratai atau melalui gabungan antara petiol dengan batang seperti Potamogeton pusillus. Sesetengah makrofit daun terapung mempunyai daun tambahan yang tenggelam dalam air (Riemer 1984).  Antara makrofit daun terapung yang biasa dijumpai ialah Nelumbo nucifera dan Nymphaea lotus.

 

2.2    Masalah makrofit akuatik

Kebanyakan makrofit akuatik tumbuh di kawasan yang tidak diingini oleh manusia contohnya di kawasan sawah padi. Oleh itu, makrofit akuatik ini dikategorikan sebagai rumpai apabila tumbuh dengan banyak dan menimbulkan masalah kepada manusia (Klingman & Ashton 1982). Ia menyebabkan kemerosotan hasil pertanian serta menimbulkan masalah-masalah lain dalam kehidupan manusia. Dalam penanaman padi, rumpai adalah antara faktor penting yang menentukan pengeluaran padi (Noor Faezah 1992). Menurut Gupta (1979), rumpai akuatik adalah tumbuhan yang mempengaruhi jasad air secara fizikal, kimia atau biologi.

Di Semenanjung Malaysia, sebanyak 94 spesies rumpai tergolong di bawah 42 genus dengan 23 famili telah direkodkan di semua kawasan jelapang padi seperti Barat-Laut Selangor, Kerian atau Sg. Manik, Seberang Perai, kawasan Muda dan Kemubu atau Besut. Rumpai-rumpai di sawah padi boleh dikategorikan kepada empat kumpulan iaitu daun lebar, rusiga, rumput dan paku pakis (Ahmad Anwar & Azmi Man 1986). Rumput mempunyai batang yang bulat, berbuku, beruas dan kelihatan seperti buluh. Helaian daunnya pula panjang dan mempunyai upih yang terbit dari bahagian buku. Rumput daun lebar pula boleh dibahagikan kepada monokotiledon dan dikotiledon. Selain itu, rusiga biasanya tumbuh tegak dan berkelompok, berdaun kecil menirus dan batangnya berbentuk tiga segi manakala paku pakis mempunyai batang yang kurang jelas serta akarnya tumbuh dari rizom yang menyerupai ciri-ciri daunnya. Tetapi hanya satu pertiga daripada jumlah spesies rumpai sentiasa ditemui di kebanyakan sawah padi dari musim ke musim.

Padi merupakan tanaman ketiga terpenting selepas getah dan kelapa sawit di Malaysia dan merangkumi kira-kira 526 000 hektar daripada keseluruhan tanah pertanian. Kehadiran rumpai di sawah padi boleh menurunkan hasil dan mutu padi, menambah masalah serangga perosak dan menimbulkan masalah pengairan (De Datta 1981). Ini disebabkan oleh sifat-sifat rumpai yang lebih berjaya dalam persaingan terhadap cahaya, karbon dioksida, air, nitrogen dan ruang jika dibandingkan dengan tanaman.

Menurut Verden & Abdul Latif (1986), di kawasan sawah padi terdapat beberapa spesies rumpai telah dikenalpasti menjadi sarang pembiakan serangga perosak misalnya Echinochloa crus-galli, Paspalum conjugatum dan Pennisetum sp. Rumpai akuatik dan alga menyediakan sumber makanan kepada larva-larva A. sundaicus. Larva-larva A. aconitus juga mendapat makanan dan perlindungan daripada rumpai-rumpai akuatik serta alga yang hidup di sawah.

Rumpai mempunyai ciri-ciri istimewa jika dibandingkan dengan tumbuhan tanaman. Kelebihan ini membantu rumpai dalam kemandirian di alam semulajadi. Kesemua sifat ini menjadikannya lebih berjaya dalam persaingan berbanding tanaman. Kitaran hidup rumpai yang singkat membolehkan rumpai menghasilkan biji-biji dalam jumlah yang besar. Keupayaan biji-biji rumpai berkeadaan dorman selama beberapa tahun menyebabkan kesukaran untuk mengawal rumpai kerana biji-biji yang terlindung akan bercambah apabila keadaan sesuai. Kedormanan ialah suatu keadaan apabila biji benih yang subur mengalami peringkat rehat. Selain itu, sistem perakaran rumpai yang baik membolehkannya menyerap nutrien dan air dengan banyak (Rodosevich & Holt, 1984). Tanah yang berlainan pH juga boleh mempengaruhi kadar percambahan.

Berbeza pula dengan pembiakan secara vegetatif yang meggunakan bekalan makanannya sendiri untuk membesar. Faktor ini menyebabkan rumpai ini sukar untuk  dikawal kerana mempunyai stolon, rizom dan bebawang yang tersembunyi di dalam tanah.

Rumpai akuatik turut menimbulkan masalah kepada sistem perparitan di negara ini. Terdapat banyak spesies rumpai akuatik seperti Eichhornia crassipes, Lemna, Pistia dan Salvinia yang hidup di dalam parit dan kolam-kolam. Rumpai-rumpai ini mendatangkan masalah dan perlu dikawal setiap masa. Eichhornia crassipes merupakan tumbuhan akuatik yang paling banyak menimbulkan masalah. Tumbuhan ini akan menyekat aliran air dan keadaan ini mengganggu laluan di sungai yang menjadi sistem perhubungan sesetengah negara.

Rumpai akuatik juga merupakan habitat yang sangat sesuai bagi beberapa jenis siput. Siput ini sering melekat pada daun rumpai-rumpai akuatik (Ismail 1995). Menurut Baker & Terry (1991), kebanyakan rumpai yang terdapat di kawasan pertanian berasal daripada spesies liar. Spesies ini biasanya mempunyai daya penyesuaian yang lebih baik di kawasan yang telah terganggu. Spesies ini dapat hidup dengan lebih baik di habitat baru. Ikan juga sukar hidup di kolam-kolam yang dipenuhi rumpai seperti Lemna, Pistia dan Salvinia di permukaan airnya. Keadaan ini akan menyebabkan kandungan oksigen dalam air menjadi rendah dan ikan-ikan tidak dapat hidup.

Di Singapura, rumpai akuatik yang paling banyak mendatangkan masalah ialah Eichhornia crassipes dan Salvinia Molesta (Mitchell 1974). Rumpai ini menyekat aliran air dan menyebabkan kehilangan air kolam melalui evapotranspirasi. Tumbuhan akuatik di sini selalunya tumbuh di kawasan yang jauh dari pantai dan laut seperti di kolam ikan milik petani, kolam hiasan, tasik dan tempat air bertakung. Tumbuhan yang biasa ditemui di kolam ikan ialah Eichhornia crassipes, Lemna perpusilla dan Azolla caroliniana tetapi tumbuhan ini tidak menimbulkan gangguan kepada penternak kerana kawasan kolam adalah terhad dan senang ditangani. Berlainan pula dengan kolam hiasan dan tasik yang pada mulanya tumbuhan ini ditanam untuk tujuan estetika. Ia akan menjadi masalah apabila tumbuhan ini membiak dengan banyak seperti Sagittaria sagittifolia, Blyxa japonica dan Neptunia natans.

Di Thailand pula satu jawatankuasa khas telah ditubuhkan untuk menangani masalah yang timbul akibat Mimosa pigra. Jawatankuasa ini dianggotai oleh orang-orang yang mempunyai pengetahuan dalam mengawal pertumbuhan rumpai tanpa sebarang kesan sampingan. Rumpai ini boleh dikawal dengan berkesan sekiranya operasi dijalankan secara berterusan terutamanya dalam mengawal Mimosa pigra kerana ia membiak melalui biji benih. Begitu juga dengan Eichhornia crassipes.

Australia merupakan benua kedua terkering selepas Antartika dan sumber air semulajadinya yang terhad adalah sangat berguna. Malangnya rumpai akuatik telah mengurangkan keberkesanan penggunaan air dan seperti negara-negara jirannya. Australia turut menanggung masalah disebabkan oleh tumbuhan terapung yang berasal daripada Amerika Selatan (Mitchell 1974).

Kebanyakan penerbitan tentang sains rumpai di Filipina adalah berkenaan dengan rumpai-rumpai di sawah padi dan kawalannya. Oleh kerana padi merupakan tanaman yang penting, masalah rumpai menjadi satu masalah besar di sana. Rumpai yang paling biasa di jumpai di sawah padi Filipina ialah Monocharia vaginalis (Burm.f.) Presl dan Eichhornia sp.

Di kawasan sawah padi, kaedah mencabut rumpai dengan tangan masih diamalkan dengan berkesan. Selain itu, kawalan secara kimia turut dibuat seperti penggunaan racun Chlorophenoxy 2,4-D (2,4-dichlorophenoxy asid asetik) dan MCPA (4-kloro-2-metil-phenoxy asid asetik) yang telah digunakan dengan meluas oleh petani untuk mengawal rumpai berdaun lebar contohnya M. vaginalis dan Sphenoclea zeylanica Gaertn.

 

2.3    Pengawalan rumpai

Tujuan utama mengawal rumpai ialah untuk mengelakkan kesan-kesan gangguan, terutama persaingan yang boleh menjejaskan kesuburan tanaman pertanian. Oleh itu, rumpai perlulah dikawal dari awal pertumbuhannya supaya tidak mendatangkan masalah di kemudian hari. Pengurangan hasil padi disebabkan oleh rumpai adalah sangat nyata. Kehilangan hasil sehingga 82% diperoleh dari kesan pelbagai rumpai. Pengaruh rumpai sambau sahaja mengurangkan hasil sebanyak 41%, rumpai rusiga 10% dan jenis daun lebar sehingga 30%. Selain persaingan, rumpai juga perlu dikawal kerana rumpai akan meningkatkan kos input dalam pengeluaran, penuaian dan pembersihan. Biji-biji benih rumpai mencemar dan mengurangkan kualiti padi yang dituai (Ahmad Anwar & Azmi Man 1986).

Sesetengah rumpai terutama daripada jenis herba mudah dihapuskan sama ada secara mekanik atau dengan menggunakan racun. Tetapi bagi jenis-jenis rumpai yang membiak secara vegetatif, pengawalannya mungkin menimbulkan masalah kerana bahagian vegetatifnya tersembunyi di dalam tanah. Bahagian ini kadang-kadang liat dan diselaputi kulit yang tebal atau berlilin contohnya lalang. Perkara ini juga berlaku kepada beberapa jenis rumput yang berstolon. Helaian daun dan bahagian batang serta pucuk muda senang dibasmi dengan pembakaran atau menggunakan racun. Tetapi tidak pada stolonnya. Apabila daunnya mati, tunas baru akan terbit daripada ruas-ruas stolon itu.

Oleh itu, pengawalan dengan menggunakan racun sistemik diperlukan untuk rumpai yang mempunyai rizom seperti Panicum repens, Sorghum helepense, Imperata cylindrica dan Cyperus rotundus. Begitu juga dengan rumpai liat yang berkayu seperti Climedia hirta, Lantana camara dan Melastoma malabathricum. Racun tersebut akan meresap ke seluruh tisu rumpai. Selain itu, pengeluaran rizom daripada tanah dan seterusnya dibakar juga merupakan salah satu kaedah kawalan yang berkesan. Kerja-kerja itu boleh dikendalikan dengan mencangkulnya sendiri ataupun menggunakan traktor yang dilengkapi alat pemotong, pembajak dan pemutar gembur.

 

2.4.1 Cara mekanik

Cara yang paling mudah iaitu dengan memotong atau mengcungkil keluar daripada tanah. Kerja-kerja ini dilakukan sendiri oleh petani menggunakan alatan seperti parang, cangkul, sabit, tenggala dan tajak. Kaedah ini menjimatkan kos tetapi memakan masa dan memerlukan tenaga kerja manusia yang ramai.

 

2.4.2  Cara ekologi

Penanaman tanaman tutup bumi jenis kekacang perlu dijalankan. Apabila seluruh kawasan dilitupi oleh tanaman kekacang ini, maka sukarlah bagi rumpai untuk tumbuh. Tambahan lagi, kekacang lebih bersifat agresif berbanding rumpai. Namun begitu, tanaman kekacang ini juga akan bersaing untuk mendapatkan nutrien. Oleh itu, hanya spesies kacang terpilih sahaja yang sesuai ditanam.

 

2.4.3  Cara biologi

Kaedah ini melibatkan penggunaan kulat, parasit, bakteria dan pelbagai organisma seperti binatang ternakan contohnya lembu, itik, kambing dan ayam. Cara ini berkesan untuk kawasan yang terlalu padat dengan rumpai sehingga sukar dikawal (Gupta 1979). Kajian jangka panjang dan intensif diperlukan dalam pengawalan biologi kerana kemungkinan berlakunya kesan-kesan buruk. Salah satu contoh kawalan biologi yang berjaya ialah di Indonesia iaitu penggunaan serangga parasit yang makan keladi bunting.

 

2.4.4  Penggunaan racun kimia

Cara ini adalah satu perkembangan yang radikal dalam kawalan rumpai. Kebenaran menggunakan sesuatu racun bergantung kepada undang-undang sesebuah negeri. Ukuran piawaian yang dibenarkan adalah mengikut aras keracunan iaitu aras yang tidak membahayakan manusia dan haiwan (Wong 1972). Racun kimia boleh dibahagikan kepada dua kumpulan iaitu racun organik dan racun bukan organik. Racun organik mempunyai Karbon dan Hidrogen manakala racun bukan organik tidak. Kebanyakan racun organik terdiri daripada jenis asid yang biasanya tidak larut dalam pelarut biasa. Oleh itu, racun organik dipasarkan dalam bentuk garam, ester dan serbuk yang mudah larut dalam air. Contoh racun organik ialah racun Klorofenoksi. Racun bukan organik pula biasanya dipasarkan dalam bentuk serbuk dan gerintil. Kedua-dua bentuk ini mudah larut dalam air. Antara contoh racun bukan organik ialah Natrium arsenit dan Natrium klorat.

 

BAHAN DAN KAEDAH

3.1          Latar belakang kawasan kajian

Yan merupakan salah satu daripada sebelas buah daerah di negeri Kedah. Kehadiran banjaran Gunung Jerai yang menganjur ke kawasan laut di Tanjung Jaga dan Selat Melaka menjadikan  daerah Yan sebuah daerah yang unik dalam negeri Kedah. Keluasan daerah Yan ialah 246.07 kilometer persegi dengan kepadatan penduduk seramai 62 519 orang. Kajian tentang makrofit akuatik ini telah dilakukan di Kg. Sedaka, Yan, Kedah yang terletak kira-kira 20 km daripada Alor Setar (Rajah 3.1). Gps lokasi kajian ialah N 05° 52.510’, E 100° 25.237’.

 

3.2           Tarikh persampelan

Pengumpulan spesimen telah dilakukan sebanyak dua kali iaitu pada 7 November 2007 dan 8 hingga 9 Februari 2008. Gambar foto setiap spesies diambil untuk tujuan rekod dan rujukan. Gambar setiap spesimen diambil dengan menggunakan kamera digital Canon model A460.

 

 

aaaa-+peta+kedah

Rajah 3.1 (A) : Lokasi daerah Yan

 

 

peta betui

Rajah 3.1 (B) : Lokasi persampelan

 

 

 


3.3          Kajian floristik

3.3.1 Pengumpulan spesimen.

Pengumpulan spesimen makrofit akuatik telah dilakukan sebanyak dua kali iaitu pada bulan November 2007 dan Februari 2008. Pengumpulan spesimen dilakukan di kawasan sawah padi dan kawasan sekitarnya. Kawasan sawah padi ialah petak sawah, batas sawah dan termasuk tali air.  Semasa pengumpulan spesimen kali pertama, padi belum berbuah dan petak sawah dipenuhi air manakala persampelan kali kedua adalah semasa padi sudah masak dan petak sawah hampir kering.

 

3.3.2  Penyediaan spesimen herbarium.

Selepas pengumpulan spesimen dibuat, makrofit akuatik diawet dan dijadikan spesimen herbarium bagi memudahkan proses pengecaman.  Tumbuhan yang diperoleh dibersihkan terlebih dahulu dan diletakkan di antara lapisan surat khabar untuk ditekan. Spesimen kemudian dibawa balik ke makmal dan dimasukkan ke dalam oven pada suhu 60°C selama dua minggu untuk tujuan pengeringan. Manakala spesimen yang bersaiz kecil diawet basah dengan merendamkannya ke dalam air suling yang dicampurkan sedikit formalin. Spesimen yang telah kering disimpan di dalam herbarium untuk simpanan dan rujukan.

 

3.3.3  Pengecaman.

Pengecaman dibuat berdasarkan ciri-ciri morfologi tumbuhan tersebut. Ciri-ciri morfologi setiap tumbuhan akan digunakan untuk mengecam genus dan spesies tumbuhan akuatik yang diperoleh. Pengecaman dibuat berpandukan buku-buku rujukan seperti buku yang ditulis oleh Cook et al. (1974), Pancho & Mohamad Soerjani (1978), Ahmad Anwar & Azmi (1986), Dutta (1976), Aston (1973), Ahmad Azly (1988) dan Barnes & Chan (1990). Jenis makrofit akuatik sama ada dari kumpulan makrofit tenggelam, makrofit terapung, makrofit daun terapung atau makrofit muncul juga diambil kira dalam proses pengecaman.

 

3.3.4  Gambar foto.

Gambar foto setiap makrofit akuatik yang diperoleh diambil untuk disimpan dan sebagai rujukan. Gambar setiap spesimen diambil dengan menggunakan kamera Canon model A460.

 

3.4           Kajian ekologi

3.4.2  Persampelan kuadrat

Persampelan telah dilakukan menggunakan kaedah line transect sepanjang 100 meter dengan jarak untuk setiap kuadrat ialah 20 meter. Setiap plot mempunyai 5 kuadrat. Sebanyak 6 plot telah dikaji iaitu 5 plot di kawasan sawah padi dan satu plot di kawasan tali air. Kuadrat berukuran 1 meter persegi digunakan dan persampelan telah dibuat secara rawak di kawasan sawah padi dan tali air. Kesemua makrofit akuatik yang terdapat dalam setiap kuadrat dikumpulkan. Setiap nombor plot, bilangan individu dan nama spesies dicatatkan.

 

3.4.3  Analisis data

Pengiraan keluasan relatif (RC) dan frekuensi relatif (RF) setiap spesies dikira dengan menggunakan persamaan berikut :

 

Keluasan relatif (%)

=

Peratus keluasan setiap spesies

x

100

Jumlah peratus keluasan keseluruhan spesies

 

Frekuensi relatif (%)

=

Peratus setiap spesies

x

100

 

 

Jumlah frekuensi keseluruhan spesies

 

 

                                                               

3.5          Persekitaran kimia

Sampel air di kawasan sawah padi dan tali air turut diambil untuk ujian kandungan nitrat dan fosfat. Nitrat dan fosfat diukur dengan menggunakan Hach Kit model DR/2000. Nilai pH juga diukur dengan menggunakan meter pH model WPA jenis C18.

 

HASIL DAN PERBINCANGAN

4.1 Kajian floristik

4.1.1  Pengecaman

Kajian makrofit akuatik di Kampung Sedaka, Yan, Kedah telah dapat menyenaraikan sebanyak 23 spesies daripada 12 famili (Jadual 4.1). Tumbuhan akuatik yang dikenalpasti ini terdiri daripada kumpulan makrofit muncul, makrofit daun terapung dan makrofit terapung.

Famili Cyperaceae mencatatkan bilangan spesies tertinggi iaitu tujuh spesies diikuti famili Poaceae sebanyak enam spesies.

Menurut kajian yang pernah dijalankan oleh Pancho & Mohamad Soerjani (1978) di Malaysia juga mendapati famili Cyperaceae dan Poaceae merupakan famili makrofit akuatik yang dominan. Mereka telah mengenalpasti 36 spesies daripada 22 famili tumbuhan akuatik. Menurut penyelidikan Maryam Rabi’ah (1992) di Sungai Besar, Selangor, spesies yang dominan di sana ialah Echinochloa colona, Ischaemum rugosum dan Leptochloa chinensis. Selain itu, kajian yang dijalankan oleh Mitchell (1974) di Singapura mendapati rumpai akuatik yang paling banyak taburannya ialah Eichhornia crassipes dan Salvinia Molesta manakala di Thailand pula, Mimosa pigra merupakan makrofit akuatik yang dominan.

 

Jadual 4.1 : Senarai spesies tumbuhan akuatik mengikut kumpulan di Kampung Sedaka.

 

Bil

Kumpulan

Famili

Nama Spesies

1

Muncul

Amaranthaceae

Alternanthera sessilis (L.) DC

2

Muncul

Araceae

Pistia stratiotes L.

3

Muncul

Convolvulaceae.

Ipomoea aquatica Forsk.

4

Muncul

Cyperaceae

Cyperus babakensis Steud.

5

Muncul

 

Cyperus digitatus Roxb.

6

Muncul

 

Cyperus haspan L.

7

Muncul

 

Cyperus iria L.

8

Muncul

 

Fimbristylis globulosa (Retz.) Kunth

9

Muncul

 

Fimbristylis miliaceea (L.) Vahl.

10

Muncul

 

Rhynchospora corymbosa (L.) Britt.

11

Muncul

Onagraceae

Ludwigia hyssopifolia (G.Don.) Exell

12

Muncul

Poaceae

Brachiaria mutica (Forsk.) Stapf.

13

Muncul

 

Echinochloa crus-galli (L.) Beauv.

14

Muncul

 

Ischaemum rugosom Salisb.

15

Muncul

 

Leptochloa chinensis (L.) Nees

16

Muncul

 

Panicum sarmentosum Roxb.

17

Muncul

 

Paspalum scrobiculatum L.

18

Muncul

Polygonaceae

Polygonum barbatum L.

19

Muncul

Rubiaceae

Borreria alata (Aubl.) DC.

20

Muncul

Scrophulariaceae

Bacopa monnieri (L.) Pennel.

21

Daun terapung

Limnocharitaceae

Limnocharis flava (L.) Beauv.

22

Daun terapung

Marsiliaceae

Marsilea crenata Presl.

23

Daun terapung

Pontederiaceae

Monochoria vaginalis (Burm.f.) Presl.

 

Rajah 4.1 : Peratusan tumbuhan akuatik mengikut kumpulan

 

                                                                                                                                                                                                                                                            

4.1.2  Huraian spesies

 

Famili : Amaranthaceae

Alternanthera sessilis (L.) DC.

Rajah 4.2 (A)

Nama tempatan : Keladi

Jenis : Makrofit muncul.

Batang terapung dan tidak berkayu, berakar di bahagian buku batang dan berwarna hijau kemerahan. Bentuk daun bervariasi daripada bentuk lanseolat, ovat atau obovat. Daun tersusun secara bertentangan dan mempunyai tangkai pendek iaitu 1 – 5 mm. Infloresen terletak di hujung dan bersaiz kecil iaitu kurang 5 mm.

Habitat : Batas sawah.

 

Famili :  Araceae

Pistia stratiotes L.

Rajah 4.2 (B)

Nama tempatan : Kiambang besar.

Jenis : Makrofit terapung

Rizom terapung, pendek, akar serabut. Daun kehijauan, berbentuk baji dan tersusun dalam bentuk roset. Panjang daun boleh mencapai sehingga 13 – 15 cm. Bentuk daun daripada obovat kepada ovat-kuneat. Daun diselaputi bulu-bulu halus. Infloresen lebih pendek daripada daun, tiada perianth.

Habitat : Tali air dan parit.

 

IMG_1434

IMG_1941

DSC03040

A

B

C

Rajah 4.2 : (A) Alternanthera sessilis (B)  Pistia stratiotes (C) Ipomoea aquatica

 

                                                                  

Famili Convolvulaceae

Ipomoea aquatica Forsk.

Rajah 4.2 (C)

Nama tempatan : Kangkung.

Jenis : Makrofit terapung.

Mempunyai batang yang tidak berkayu,  berongga dan akarnya tumbuh di bahagian buku. Daun tersusun berselang-seli dan berbentuk sagitat yang panjangnya 4 – 12 cm. Bunganya berwarna ungu dan kadangkala putih dan mempunyai 5 sepal.

Habitat : Dalam sawah, tali air, parit dan batas sawah.

 

Kekunci menuju genus famili Cyperaceae :

1.

Daun terbit di pangkal tumbuhan....................................................................

2

1.

Daun tidak terbit dari pangkal........................................................................

Rhynchospora

 

2.

Mempunyai daun pelindung............................................................................

3

 

2.

Tidak mempunyai daun pelindung...................................................................

Fimbristylis

3.

Infloresen mempunyai dahan kecil..................................................................

Cyperus

3.

Infloresen tidak mempunyai dahan kecil..........................................................

Scirpus

 

Kekunci menuju spesies Cyperus :

1.

Spikelet padat......................................................................................

Cyperus iria

1.

Spikelet kurang padat..........................................................................

Cyperus haspan

 

2.

Daun berbulu......................................................................................

Cyperus babakensis

 

2.

Daun tidak berbulu...............................................................................

Cyperus digitatus

 

Famili : Cyperaceae

Cyperus babakensis Steud.

Rajah 4.3 (A)

Nama tempatan : Rumput menerong.

Jenis : Makrofit muncul.

Batang tegap dan berbentuk segitiga tajam, biasanya berdaun lebat pada bahagian bawahnya dengan permukaan berlekuk. Tinggi tumbuhan ini boleh mencapai 90 cm. Daun lebih pendek atau sama panjang dengan batang, berbulu, berbentuk akuminat dan lebarnya 5 – 10 mm. Spikelet tersusun oblong ke linear.

Habitat : Dalam sawah dan pinggir tali air.

 

Famili : Cyperaceae

Cyperus digitatus Roxb.

Rajah 4.3 (B)

Nama tempatan : Siperus jejari.

Jenis : Makrofit muncul.

Batang tegap dengan ketinggian sehingga 100 cm. Daun lebih pendek dari batang yang mempunyai bunga. Infloresen besar, terdiri daripada beberapa cabang berpusar, panjang 10 – 15 cm, tiap-tiap satu mempunyai ranting-ranting pendek sepanjang 5 cm yang berpusar dari hujungnya. Mengandungi banyak spikelet yang berjarak di antaranya dan tersebar mendatar, berwarna kuning dengan tunas hijau bertukar perang. Buah aken, berbulu, tiga segi dan oblong.

Habitat : Batas sawah, tepi tali air.

 

IMG_1488

DSC02888

Cyperus halpan

A

B

C

Rajah 4.3 : (A) Cyperus babakensis (B) Cyperus digitatus  (C) Cyperus haspan

     

Famili : Cyperaceae

Cyperus haspan L.

Rajah 4.3 (C)

Jenis : Makrofit muncul

Rumpai tahunan tegak. Batang boleh mencapai ketinggian 10 hingga 80 cm. Daun berbentuk linear, tirus di hujung dan licin. Infloresen umbel dan kecil, spikelet rapat-rapat dan spika pendek dengan warna perang.

 Habitat : Batas sawah.

 

Famili : Cyperaceae

Cyperus iria L.

Rajah 4.4 (A)

Jenis : Makrofit muncul.

Batang berbentuk segitiga tajam dengan ketinggian 20 – 60 cm. Daun berbentuk linear lanseolat dan lebarnya 4 – 6 mm. Infloresen berwarna kuning kehijauan dan panjangnya sehingga 20 cm. Spikelet tersebar dan padat.

Habitat : Pinggir tali air, pinggir parit dan batas sawah.

 

Kekunci menuju spesies Fimbristylis :

1.

Infloresen berwarna perang kemerahan..........................................................

Fimbristylis miliaceae

1.

Infloresen berwarna coklat.............................................................................

Fimbristylis globulosa

 

 

IMG_1448

IMG_1726

fimbristylis miliacea

A

B

C

Rajah 4.4 : (A) Cyperus iria (B) Fimbristylis globulosa (C) Fimbristylis miliaceae

 

Famili : Cyperaceae

Fimbristylis globulosa (Retz.) Kunth

Rajah 4.4 (B)

Nama tempatan : Rumput sandang.

Jenis : Makrofit muncul     

Tumbuhan berumpun, jambak bunga bercabang-cabang, keluar di hujung. Anak spika hampir bulat, floret banyak, kelopak sekam tersusun berselang seli, bertindihan memusing, berwarna coklat dan putih pucat di tepi. Biji benih; stigma dua.

Habitat : Batas sawah, tepi tali air.

 

Famili : Cyperaceae

Fimbristylis miliaceae (L.) Vahl

Rajah 4.4 (C)

Nama tempatan : Rumput tahi kerbau, rumput bukit, rumput keladi.

Jenis :  Makrofit muncul.

Batang berbentuk segiempat dengan ketinggian 40 – 60 cm. Daun berbentuk linear, panjang sehingga 40 cm dan lebar lebar 1.5 – 2.5 cm. Infloresen berwarna perang kemerahan, globos dan panjangnya 6 – 10 cm.

Habitat : Pinggir tali air, pinggir parit dan batas sawah.

 

 

Rhynchospora corymbosa

Scirpus grossus

IMG_1512

A

B

C

Rajah 4.5 : (A) Rhynchospora corymbosa (B) Scirpus grossus (C) Limnocharis flava

 

                       

Famili : Cyperaceae

Rhynchospora corymbosa (L.) Britt.

Rajah 4.5 (A)

Nama tempatan : Rumput sedayan.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumpai tahunan. Batang berbentuk segitiga dan boleh mencapai ketinggian sehingga 2 m. Daun berbentuk pipih dengan panjang 10 hingga 20 cm dan lebar 8 hingga 20 cm.

Infloresen dengan spikelet yang banyak. Biji benih berbentuk obovat atau oblong-obovat dan berwarna perang.

Habitat : Sawah padi.

 

Famili : Cyperaceae

Scirpus grossus L.f.

Rajah 4.5 (B)

Nama tempatan : Rumput menderong

Jenis : Makrofit muncul

Rusiga saka, tegak dan kasar. Batang berbentuk segitiga dan boleh mencapai ketinggian 1.5 hingga 2.0 m. Daun pipih, lebar dan menirus di bahagian hujung. Infloresen mempunyai banyak spikelet dan korimb di hujung padat dengan ranting utama, kedua dan ketiga. Buah berbentuk obovat-lebar dengan panjang 1 – 2 mm. Penyebaran secara vegetatif dan biji benih.

Habitat : Batas sawah dan  pinggir tali air.

 

Famili : Limnocharitaceae

Limnocharis flava (L.) Buchenau.

Rajah 4.5 (C)

Nama tempatan : Paku rawan.

Jenis : Makrofit daun terapung.

Batang lembut, berbentuk segitiga dengan panjang 30 – 50 cm. Daun berbentuk bujur dan kelebaran 12 cm x 18 cm. Daun berwarna hijau muda. Bunga pula berwarna kuning. Buah berbentuk kapsul globular, berwarna hijau dan mempunyai garis pusat 1.5 – 2 cm.

Habitat : Dalam sawah dan tali air.

IMG_1425

IMG_1427

A

B

Rajah 4.6 : (A) Marsilea crenata  (B) Ludwigia hyssopifolia

 

Famili : Marsileaceae

Marsilea crenata Presl.

Rajah 4.6 (A)

Nama tempatan : Tapak itik

Jenis : Makrofit daun terapung

Paku pakis saka dengan rizom berbentuk lampai dan menjalar. Daun bertangkai, mempunyai 4 kelopak dan berbentuk seperti rama-rama. Panjang daun kira-kira 10 hingga 30 cm di dalam air dan 2 cm dalam lumpung kering,mempunyai 4 anak daun yang tersusun bertentangan. Infloresen sporokarp, biasanya berpasangan di mana salah satunya kerapkali gugur.

Habitat : Dalam sawah dan  batas sawah

 

Famili : Onagraceae

Ludwigia hyssopifolia (G.Don) Exell.

Rajah 4.6 (B)

Jenis : Makrofit muncul

Tumbuhan ini mempunyai batang tegak dan berwarna hijau dengan panjang 20 hingga 25 cm. Daun berbentuk linear ke obtus dengan panjang antara 3 hingga 6 cm dan lebar kira-kira 2 cm. Bunga tunggal dan berwarna kuning. Penyebaran secara biji benih.

Habitat : Dalam sawah dan batas sawah.

 

Kekunci menuju genus famili Poaceae :

1.

Mempunyai glum........................................................................

2

1.

Tidak mempunyai glum.............................................................

Paspalum

 

2.

Daun berwarna merah................................................................

Ischaemum

 

2.

Infloresen berpusar....................................................................

Panicum

3.

Infloresen tidak berpusar.............................................................

4

3.

Upih daun berbulu halus..............................................................

Brachiaria

 

4.

Upih daun licin...........................................................................

5

 

4.

Spikelet menyerupai gandum.......................................................

Echinochloa

5.

Spikelet tidak menyerupai gandum...............................................

Leptochloa

                                        

Famili : Poaceae

Brachiaria mutica (Forsk.) Stapf.

Rajah 4.7 (A)

Nama tempatan : Rumput melada, rumput para, rumput terubung.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumput tahunan jenis menjalar, boleh mencapai ketinggian 2 m. Batang tegap dan tersebar. Daun berbentuk linear-lanseolat dengan panjang 6 hingga 20 cm dan lebar 0.5 hingga 1.5 cm. Infloresen berwarna ungu dengan panjang 10 hingga 20 cm, tersusun secara berselang seli dan mempunyai banyak spikelet.

Habitat : Batas sawah, pinggir parit dan tali air.

 

Famili : Poaceae

Echinochloa crusgalli (L.) Beauv.

Rajah 4.7 (B)

Nama tempatan : Rumput sambau.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumput tahunan, mempunyai batang tegap yang biasanya bercabang dan berakar di pangkalnya. Daun lebar di bahagian pangkal dan tirus di hujung dengan panjang 5 hingga 50 cm dan lebar 0.5 hingga 1.5 cm. Infloresen berwarna hijau atau keunguan. Biji benih adalah kariopsis, ovat dan obtus.

Habitat : Sawah padi, pinggir parit dan sungai.

 

IMG_1683

IMG_1878

DSC02793

A

B

C

 

Rajah 4.7 : (A) Brachiaria mutica (B) Echinochloa crus-galli (C) Ischaemum rugosom

 

Famili : Poaceae

 Ischaemum rugosom Salisb.

Rajah 4.7 (C)

Nama tempatan : Rumput ekor cawi, rumput colok cina, rumput kemarau.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumpai tahunan dengan batang tegak, mempunyai banyak cabang di pangkal, panjang 50 hingga  75 cm, lebar 1.5 hingga 2.0 cm dan berakar serabut. Daun berwarna seakan merah bercampur ungu, panjang hingga 30 cm, lebar 1 cm, berbulu, tepi daun kasar, upih daun berwarna ungu. Infloresen mempunyai 2 rasem di hujung, spika berbentuk silinder, panjang 7 hingga 19 cm, spikelet tersusun berpasangan. Buah kariopsis, berwarna kuning pucat, berkerut dan berekor halus.

Habitat : Sawah padi dan tepi jalan raya.

 

Famili : Poaceae

Leptochloa chinensis (L.) Nees.

Rajah 4.8 (A)

Nama tempatan : Rumput ekor tebu.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumpai tahunan atau saka. Batang berbentuk silinder, condong dari pangkal, ketinggian antara 0.3 hingga 10 m. Daun pipih, nipis, akut, panjang 3 hingga 10 mm dan mempunyai ligul. Infloresen panikel, ovat, tirus, beranting ringkas, banyak tersebar, panjang 5 hingga 15 cm, spikelet, kerapkali mempunyai 5 bunga, bertangkai pendek dan berwarna kemerahan. Biji benih kariopsis, elips dengan panjang 0.8 mm.

Habitat : Sawah padi.

leptochloa chinensis

IMG_1730

IMG_1868

A

B

C

Rajah 4.8 : (A) Leptochloa chinensis (B) Panicum sarmentosum (C) Paspalum scrobiculatum

 

Famili : Poaceae

Panicum sarmentosum Roxb.

Rajah 4.8 (B)

Nama tempatan : Rumput sarang puyuh.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumput merayap liar, selalunya rimbun, tunas tegak dan kasar. Daun berbentuk lembing, panjang kira-kira 25 cm, lebar 1 hingga 2 cm, runcing ke hujung, dan bergerigis di tepi.

Infloresen besar, berpusar, mendepa panjang di pangkal dan pendek ke hujung. Anak spika kecil, berbentuk ovat, stigma berwarna putih kekuningan.

Habitat : Batas sawah.

 

Famili : Poaceae

Paspalum scrobiculatum  L.

Rajah 4.8(C)

Nama tempatan : Jaringan, rumput ketih belalang.

Jenis : Makrofit muncul.

Batang tegak, tidak menjalar, tinggi 50 hingga 90 cm, buku membengkak. Daun linear, meruncing di apeks, 15 hingga 50 cm, biasanya tidak berbulu, margin kasar. Infloresen terdiri daripada 2 atau 4 rasem yang tersebar, panjang 2 hingga 8 cm, putih, spikelet tersusun berselang-seli.

Habitat : Batas sawah, tepi tali air       

 

Famili : Pontederiaceae

Monochoria vaginalis (Burm. f.) Presl.

Rajah 4.9 (A)

Nama tempatan : Keladi agas, kelayar.

Jenis : Makrofit daun terapung.

Tumbuhan akuatik herba yang mempunyai rizom pendek, tinggi 10 hingga 50 cm, tidak berbatang. Daun 2 hingga 12.5 cm panjang dengan lebar 0.5 hingga 10 cm. Daun berbentuk ovat-oblong. Pangkal daun berbentuk hati, berkilat dan berwarna hijau gelap. Bunga mempunyai enam petal dan berwarna ungu muda.

Habitat : Dalam sawah dan tali air.

 

IMG_1422

DSC02994

IMG_1881

IMG_1939

A

B

C

D

Rajah 4.9 : (A) Monochoria vaginalis (B) Polygonum barbatum (C) Borreria alata (D) Bacopa monnieri

 

                                                                                                                                                                       

Famili : Polygonaceae

Polygonum barbatum L.

Rajah 4.9 (B)

Nama tempatan : Tebuk seludang.

Jenis : Makrofit muncul.

Rumpai saka, batang berongga, menjalar dan berakar. Batang bercabang sehingga 1 m dan berbulu. Daun tersusun secara bersilang, panjang 10 hingga 20 cm, mempunyai bulu pada kedua permukaan, apeks akut, pangkal kuneat, tangkai pendek dan dilitupi bulu-bulu tajam dengan apendej berbentuk selinder. Infloresen di hujung, satu atau beberapa spika padat, panjang 3 hingga 8 cm, di dalam kelompok kecil dengan daun pelindung berbentuk corong, bunga dwiseks, kecil, perianth putih atau putih kehijauan. Buah berwarna hitam atau perang berkilat, berbentuk tiga segi dengan panjang 2 mm.

 

Famili : Rubiaceae

Borreria alata (Aubl.) DC.

Rajah 4.9 (C)

Nama tempatan : Rumpai itik.

Jenis : Makrofit muncul.

Tumbuhan merayap dan mengeluarkan tunas. Batang tidak berbulu, berbentuk empat segi, beruas-ruas, daun berbentuk bujur, lebar di tengah, berpasangan dan berwarna hijau muda. Infloresen keluar di ruas. Bunga kecil, berwarna putih, kaliks terbahagi kepada empat, berbulu halus, stamen empat dan stigma bercabang. Buah kecil dan berbulu halus.

Habitat : Tanah lembap.

 

Famili : Scrophulariaceae

Bacopa monnieri (L.) Pennel.

Rajah 4.9 (D)

Nama tempatan : Kedemi.

Jenis : Makrofit muncul.

Herba menjalar, tidak berbulu, berkeadaan sukulen, panjang ranting 5 hingga 10 cm. Daun sesil, sekata, oblong-ovat ke spatulat, obtus, panjang 5 hingga 10 cm. Infloresen bunga tunggal di ketiak, bertangkal, pedisel biasanya sama panjang dari daun-daun panjang kaliks 5 mm, panjang korola 8 hingga 10 mm, lobus putih atau ungu muda.

Habitat : Kawasan lembap.

 

4.1          Kajian ekologi

4.2.1  Analisis kuantitatif

Melalui kaedah kuadrat, spesies makrofit akuatik yang dominan di Kampung Sedaka, Yan ditentukan berdasarkan rumus persampelan garis. Jadual 4.2 menunjukkan hasil pengiraan yang telah dibuat.

                                          Jadual 4.2 : Hasil pengiraan untuk mendapatkan spesies yang dominan.

Spesies

Fimbristylis globulosa

Limnocharis  flava

Leptochloa chinensis

Ludwidgia hyssopifolia

Bacopa monnieri

Frekuensi

0.48

0.20

0.36

0.24

0.12

Frekuensi relatif

29.95

22.93

24.30

11.02

11.80

Kepadatan

4.50

1.00

1.70

0.60

0.19

Kepadatan relatif

30.93

22.66

25.03

11.20

10.18

Jumlah

65.86

46.79

51.39

23.06

22.29

 

Berdasarkan pengiraan yang telah dilakukan, didapati Fimbristylis globulosa (Cyperaceae) merupakan spesies yang paling dominan di Kampung Sedaka diikuti oleh Leptochloa chinensis (Poaceae), Limnocharis flava (Limnocharitaceae), Ludwigia hyssopifolia (Onagraceae) dan Bacopa monnieri (Scrophulariaceae). Dengan ini dapat diketahui bahawa Fimbristylis globulosa mempunyai kepadatan spesies yang tinggi dalam persampelan kuadrat yang dijalankan (Rajah 5.3).

Famili Cyperaceae mempunyai kekayaan spesies yang paling tinggi di Kampung Sedaka. Menurut Ismail (1989), rumpai daripada famili Cyperaceae dan Poaceae merupakan spesies yang paling berjaya dalam persaingan dan boleh menghasilkan populasi yang banyak dengan cepat.

 

4.3    Persekitaran kimia

Persampelan pertama iaitu ketika padi belum berbuah mendapati nilai pH sampel air di sawah ialah 6.27 iaitu hampir neutral manakala pH di tali air ialah 6.06 iaitu agak berasid. Nilai bagi nitrat sawah ialah 0.16 mg/liter manakala bagi tali air ialah 0.06 mg/liter. Bagi ujian kandungan Fosfat pula didapati nilai Fosfat untuk sampel air sawah ialah 0.86 mg/liter manakala bagi tali air ialah 1.34 mg/liter.

Persampelan kali kedua pula dilakukan semasa padi sudah masak dan air di petak sawah hampir kering. Didapati pH air sawah bersamaan 6.53 manakala nilai pH untuk tali air ialah 5.89. Ujian kandungan Nitrat mencatatkan bacaan 0.19 mg/liter dan 0.17 mg/liter untuk sawah manakala bagi tali air masing-masing memberikan bacaan 0.03 mg/liter dan 0.04 mg/liter. Selain ujian Nitrat, kandungan Fosfat juga diuji. Nilai Fosfat di kawasan sawah padi ialah 2.09 mg/liter dan 2.08 mg/liter manakala bacaan untuk tali air pula 0.97 mg/liter dan 0.48 mg/liter.

Berdasarkan nilai-nilai bacaan yang diperoleh, didapati nilai pH air sawah meningkat selepas padi masak tetapi nilai pH tali air menurun. Nilai pH yang diperoleh menunjukkan air di kawasan sawah padi adalah berasid. Menurut Ismail (1989), keasidan tanah boleh mempengaruhi keupayaan percambahan biji rumpai. Manakala bagi bacaan Nitrat dan Fosfat, didapati nilai Nitrat meningkat berbanding sebelum padi masak. Berbeza dengan nilai Fosfat di tali air yang menurun selepas padi masak. Ini mungkin disebabkan oleh kesan semburan racun-racun rumpai semasa padi belum berbuah yang menyebabkan peningkatan kandungan Nitrat dan Fosfat.

Nitrat biasanya masuk ke dalam air daripada saliran ladang terus ke dalam tali air dan parit berhampiran (Slingsby & Cook 1989). Kandungan Fosfat yang tinggi bukan sahaja menggalakkan pertumbuhan padi, tetapi juga tumbuhan akuatik yang lain.

 

KESIMPULAN

Dalam kajian ini, sebanyak 23 spesies daripada 12 famili tumbuhan telah berjaya dikenalpasti dan direkodkan. Famili Cyperaceae mencatatkan bilangan spesies yang paling tinggi iaitu tujuh spesies diikuti famili Poaceae sebanyak enam spesies dengan Cyperus sebagai genus utama.

Daripada persampelan kuadrat, didapati spesies makrofit akuatik dominan di Kampung Sedaka ialah Fimbristylis globulosa diikuti oleh Leptochloa chinensis, Limnocharis flava, Ludwigia hyssopifolia dan Bacopa monnieri. Kumpulan makrofit muncul mencatatkan bilangan spesies tertinggi di Kampung Sedaka.

Kebanyakan makrofit muncul tumbuh di dalam petak sawah manakala makrofit terapung, makrofit daun terapung dan makrofit tenggelam pula lebih banyak ditemui di kawasan terusan dan tali air.

       

RUJUKAN

Ahmad Anwar Ismail & Azmi Man. 1986. Rumpai sawah padi. Kuala Lumpur: Bahagian Penyelidikan Komuniti Padi, Institut Penyelidikan dan Kemajuan Pertanian.

 

Ahmad Azly Mohd. Yusof. 1988. Rumpai panduan berilustrasi. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

 

Ahmad Ismail & Ahmad Badri  Mohamad. 1984. Ekologi air tawar. Kuala Lumpur:Dewan Bahasa dan Pustaka.

 

Arber, A. 1920. Water plant:  a study of aquatic angiosperms. Cambridge: Cambridge University.

 

Aston, H.I. 1973. Aquatic plants of Australia: a guide to the identification of the aquatic ferns and flowering plants of Australia, both native and naturalized. Melbourne University.

 

Baker, F.W.G. & Terry, P.J. 1991. Tropical grassy weeds. United Kingdom: C.A.B. International.

 

Barnes, D.E. & Chan, L.G. 1990. Common weeds of Malaysia and their control. Ancom Berhad.

 

Cook, D.K.C., Bernado, J.G., Rix, E.M.,  Schneller, J. & Seitz, M. 1974. Water plants of the world: a manual for the identification of the genera of freshwater macrophytes. England: The Pitman.

 

De Datta, S.K. 1981. Principles and practices of rice production. New York: John Wiley.

 

Dutta, A.C. 1976. A class-book of  botany. Cetak ulang. Calcutta: Oxford University.

 

Gupta, O.P. 1979. Aquatic weeds: their menace and control. New Delhi: R.K. Jain.

 

Holm, L.G., Plucknett, D.L., Pancho, J.V. & Herberger, J.P. 1977. The world’s worst weeds: distribution and biology. Honolulu: University Press of Hawaii.

 

Ismail Sahid. 1989. Sains rumpai. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

 

Ismail Sahid. 1995. Rumpai tropika: impak biologi dan pengurusan. Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia.

 

Klingman, G.C. & Ashton, F.M. 1982. Weed science: principles and practices. Second edition. New York: John Wiley & Sons.

 

Maryam Rabi’ah Doni Ahmad Shah. 1992. Survei ekologi ke atas tumbuhan rumpai di kawasan sawah padi. Latihan ilmiah. Universiti Malaya.

 

Mashhor Mohamad. 1987. Life cycles of rice weeds of peninsular Malaysia. Selangor: Malaysian Agricultural research Center.

 

Mithcell, D.S. 1974. Water weeds aquatic vegetative, its used and control. Paris: United Nations educational scientific and culture organization.

 

Mohamad Soerjani., Kostermans, A.J.G.H. & Gembong Tjitrosemito. 1987. Weeds of rice in Indonesia. Jakarta: Balai Pustaka.

 

Muhlberg, H. 1982. The complete guide to water plants. German Democratic Republic.

 

Noor Faezah Zainuddin. 1992. Kajian populasi rumpai dan biji rumpai dalam tanah di kawasan perairan Muda, Kedah. Latihan ilmiah. Universiti Kebangsaan Malaysia.

 

Pancho, J.V. & Mohamad Soerjani. 1978. Aquatic weeds of Southeast Asia: a systematic account of common Southeast Asian aquatic weeds. Phillipines: National Publishing Cooperative Incorporated.

 

Pancho, J.V., Sastroutomo S.S. & Tjitrosemito S. 1986. Symposium in weed science. Indonesia: Southeast Asian regional center for Tropical Biology.

 

Riemer, D.N. 1984. Introduction to freshwater vegetation. New York: Von Nostrand Rienhold.

 

Rodosevich, S., Holt, J. & Ghersa, C. 1997. Weed ecology implications for management. Second edition. New York: John Wiley & Sons.

 

Samy, J., Wong, A., Anwar Ismail. & Mansor Jaafar. 1980. A handbook on paddy-field weeds. Kuala Lumpur: Institut Penyelidikan dan Kemajuan Pertanian Malaysia.

 

Sculthorpe, C.D. 1985. The Biology of aquatic vascular plants. London: Edward Arnold.

 

Siti Zubaidah Masud. 2001. Kajian makrofit akuatik di sawah padi Sungai Besar, Selangor. Latihan ilmiah. Universiti Kebangsaan Malaysia.

 

Slingsby, D. & Cook, C. 1989. Ekologi amali. Terj. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

 

Srivasta, A.S. & Saxena, H.P. 1967. The major insects of the rice plant. Baltimore: John Hopkin.

 

Tjitrosemito. 1984. Weed science of Indonesia. Proceeding of the symposium in weed science. 1984. Bogor, 10hb.-12hb. April.

 

Vreden, G.V. & Abdul Latif AhmadZabidi. 1986. Pests of rice and their natural enemies in Peninsular Malaysia. Netherlands: Pudoc Wageningen.

 

Wong See Pin. 1972. Common Malaysian weeds and their control. Kuala Lumpur: Ansul (M) Sdn. Berhad.

 

 

GLOSARI

Aken        

Buah yang bijinya bebas daripada perikarp.

Akuatik    

Hidup atau wujud di air.

Akuminat 

Meruncing di hujung.

Biseksual          

Kehadiran kedua-dua stamen dan karpel pada bunga.

Glabrus

Tanpa rambut atau bulu.

Globos      

Bentuk hampir sfera.

Infloresen        

Jambak bunga pada tumbuhan.

Kapsul     

Sarung biji benih.

Kariopsis  

Buah yang mempunyai satu biji benih.

Kordat      

Berbentuk hati.

Lanseolat 

Sempit dan menirus di kedua-dua bahagian.

Linear              

Panjang dan sempit dengan sisi selari.

Makrofit   

Tumbuhan yang boleh dilihat dengan menggunakan mikroskop.

Oblong     

Dua hingga tiga kali panjang daripada lebar.

Obovat    

Ovat songsang dengan hujung lebar di atas dan hujung sempit di pangkal.

Obtus      

Mempunyai hujung yang membulat.

Oligotrofik

Keadaan air yang kekurangan nutrien.

Ovat        

Berbentuk bujur telur.

Rasem     

Organ (contohnya daun) yang bertangkai dan melekat pada paksi.

Rizom      

Batang tumbuhan yang merayap secara vegetatif.

Roset       

Kelompok daun yang padat di bahagian pangkal tersusun dalam bentuk bulatan.

Rusiga     

Rumput yang mempunyai batang tiga segi.

Sesil 

Melekat terus pada tangkai

Spika       

Jambak bunga yang mudah, mengandungi bunga-bunga sesil sepanjang paksinya.

Spikelet    

Unit bagi infloresen pada tumbuhan.

Stolon

Cabang halus atau pokok yang tumbuh keluar dari pangkal tumbuhan induk dan boleh mengahasilkan pucuk baru.

Umbel      

Sekelompok bunga pada tangkai keluar daripada satu tempat.

Tuber

Bahagian batang yang membengkak dan berfungsi menyimpan makanan.

Vegetatif  

Pembiakan tumbuhan melalui bahagian lain selain daripada biji benih dan spora.